Aynı cinse ait dört tür, dört farklı bitkidir: biri çölde meyve verir, biri caddeye gölge yapar, biri Datça kayalıklarında kümelenir, biri saksıda kalır. Phoenix cinsini tanımak, palmiye tayininin yarısını halleder, çünkü Türkiye'de dikilen pinnat yapraklı palmiyelerin büyük bölümü bu cinstendir.
Cinsin ortak işaretleri
Phoenix cinsinin bütün türleri pinnat, yani tüysü yapraklıdır. Yaprakçıklar uzun bir orta eksenin iki yanına dizilir. Cinsi tek başına ele veren işaret, yaprağın taban kısmındaki yaprakçıkların sert ve sivri dikenlere dönüşmüş olmasıdır. Botanikte akantofil adı verilen bu yapılar on santimetreyi aşabilir, kolayca kırılmaz ve derin batma yaralarına yol açar. Bir Phoenix'in dibinde eldivensiz çalışmak, gövdeye yaklaşmayı gerektiren her işte gereksiz bir risktir.
İkinci ortak özellik üreme biçimidir: Phoenix türleri ayrı eşeylidir. Erkek ve dişi çiçekler ayrı bireylerde bulunur, dolayısıyla meyve yalnızca dişi bitkide oluşur ve yakınında bir erkek birey ya da tozlama gerekir. Bahçesinde yıllardır meyve göremeyen bir sahibin karşılaştığı durum çoğu zaman bakım hatası değil, basitçe erkek bireye sahip olmaktır.
- Familya
- Arecaceae (palmiyegiller)
- Yaprak biçimi
- Pinnat (tüysü), taban yaprakçıkları dikenleşmiş
- Eşeylik
- Ayrı eşeyli: erkek ve dişi bitkiler ayrıdır
- Meyve
- Tek çekirdekli, etli, eriksi meyve
- Gövde
- Tek ya da çok gövdeli, türe göre değişir
Dört türün karşılaştırması
Aşağıdaki dört tür, Türkiye'de hem peyzajda hem de saksı bitkisi olarak karşılaşılan Phoenix türleridir. Ayrım büyük ölçüde gövde kalınlığı, boy ve gövde sayısı üzerinden yapılır.
| Tür | Doğal yayılışı | Gövde | Ayırt edici işaret |
|---|---|---|---|
| Phoenix dactylifera | Kuzey Afrika ve Ortadoğu, kültürü çok eski | İnce ve uzun, dipten sürgün verir | Grimsi mavi yeşil yapraklar, seyrek taç |
| Phoenix canariensis | Kanarya Adaları'na endemik | Çok kalın, tek gövde | Yüzlerce yaprakla dolu, yoğun ve küresel taç |
| Phoenix theophrasti | Girit ve Güneybatı Anadolu | Genellikle çok gövdeli, kısa | Küme halinde büyür, meyvesi küçük ve etsiz |
| Phoenix roebelenii | Güneydoğu Asya | İnce, çoğunlukla iki metreyi geçmez | Yumuşak, sarkık ve parlak yeşil yapraklar |
Sahada en sık yapılan karışıklık, dactylifera ile canariensis arasındadır. Ayrım kolaydır: Kanarya palmiyesinin gövdesi orantısız biçimde kalındır ve tacı yüzlerce yaprakla doludur, hurma palmiyesinin gövdesi ise incedir, tacı seyrektir ve dipten çıkan sürgünler alınmadığında bitki çok gövdeli bir kümeye dönüşür. Renk de yardımcı olur: hurma palmiyesinin yaprakları belirgin biçimde grimsi mavi yeşildir.
Datça hurması
Phoenix theophrasti, Türkiye'de doğal yayılış gösteren tek palmiye türüdür. Muğla'da Datça ve Bozburun yarımadalarında, tatlı su çıkışlarına yakın kayalık koylarda kümeler halinde bulunur. Peyzajda kullanılan diğer üç türün aksine buraya sonradan getirilmemiştir, sınırlı bir alanda yoğunlaştığı için koruma altındadır ve doğadan sökülmesi söz konusu değildir.
Hurma meyvesi ve olgunlaşma koşulu
Hurma meyvesinin olgunlaşması, uzun ve çok sıcak bir yaz ister. Ticari hurma üretimi bu nedenle Basra Körfezi çevresi, Kuzey Afrika ve benzeri çöl iklimlerinde yoğunlaşır: meyvenin tam olgunluğa ulaşması için gereken sıcaklık toplamı, ılıman Akdeniz kıyılarında çoğu yıl birikmez. Türkiye kıyılarında dikilmiş Phoenix dactylifera bireyleri meyve bağlayabilir, ancak meyveler genellikle tam olgunlaşmadan kalır ya da sonbahar yağışlarıyla bozulur.
Buna bir de tozlanma sorunu eklenir. Ayrı eşeyli bir türde meyve almak için dişi bir bitki, yakınında çiçek açan bir erkek bitki ve doğru zamanlama gerekir. Hurma bahçelerinde tozlama elle yapılır. Peyzaj amaçlı dikilmiş tek bir bireyden meyve beklemek, bu üç koşulun kendiliğinden bir araya gelmesini beklemek anlamına gelir.
Türkiye kıyılarında hurma palmiyesi bir gölge ve siluet bitkisidir. Meyve, iklimin değil, ticari üretim koşullarının konusudur.
Okuma notu
Budama, dikenler ve fusarium riski
Phoenix türlerinde budama, diğer palmiyelere kıyasla daha büyük bir risk taşır, çünkü cinsin en tehlikeli hastalıklarından biri doğrudan budama aletiyle taşınır. Fusarium oxysporum f. sp. canariensis, özellikle Phoenix canariensis'te iletim demetlerini tıkayan bir solgunluk hastalığıdır. Belirtisi tipiktir: bir yaprağın önce yalnızca bir yanındaki yaprakçıklar kurur, orta eksen boyunca koyu bir şerit uzanır, kuruma zamanla taç boyunca ilerler. Hastalığın onaylanmış bir tedavisi yoktur.
Bulaşma yolu ise önlenebilir. Bulaşık bir bitkide kullanılan testere ya da zincirli testere, temizlenmeden bir sonraki palmiyeye geçtiğinde hastalığı taşır. Bu nedenle her bitkiden sonra kesici yüzeyin temizlenip dezenfekte edilmesi, ekipmanın bir bahçeden diğerine olduğu gibi taşınmaması gerekir.
Akılda kalması gerekenler
- Cinsin işareti, yaprak dibindeki sert dikenlerdir; eldiven ve göz koruması isteğe bağlı değildir.
- Kalın gövde ve yoğun taç canariensis'i, ince gövde ve mavimsi yaprak dactylifera'yı gösterir.
- Meyve yalnızca dişi bitkide oluşur ve tam olgunluk uzun, çok sıcak bir yaz ister.
- Budama testeresi her bitkiden sonra dezenfekte edilmelidir: fusarium solgunluğu alet üzerinden taşınır.
Devamı
Aynı bölümde ele alınan yelpaze yapraklı cinsler, Phoenix'ten hem görünüş hem de bakım açısından belirgin biçimde ayrılır. Gövde içindeki zararlıların bu cinste neden özellikle ağır seyrettiği ise zararlılar bölümünde açıklanır.